تشدید فشارهای جمهوری اسلامی بر دولت عراق و حکومت اقلیم کوردستان برای محدود کردن فعالیت احزاب سیاسی شرق کوردستان، بیش از آنکه صرفاً یک مطالبه امنیتی باشد، بازتاب نگرانی تهران از ظرفیت سیاسی، سازمانی، نظامی و اجتماعی جنبش کوردستان در معادلات آینده ایران است. همزمان با افزایش احتمال رویارویی دوباره آمریکا و جمهوری اسلامی، موقعیت استراتژیک کوردستان و نقش احتمالی احزاب کورد در تحولات پیشرو، اهمیت بیشتری یافته است.
تهران به دنبال مهار احزاب پیش از آغاز تحولات بزرگ
در شرایطی که آینده تقابل میان جمهوری اسلامی و ایالات متحده همچنان در هالهای از ابهام قرار دارد، تهران تلاشهای دیپلماتیک، امنیتی و نظامی خود را برای محدود کردن فعالیت احزاب شرق کوردستان افزایش داده است. تداوم حملات موشکی و پهپادی به مقرهای این احزاب، در کنار فشار بر بغداد و اربیل، نشان میدهد که مسئله کوردستان جایگاه ویژهای در محاسبات امنیتی جمهوری اسلامی دارد.
این فشارها را نمیتوان مستقل از تحولات داخلی ایران و احتمال آغاز مرحله تازهای از درگیریهای منطقهای ارزیابی کرد. جمهوری اسلامی بهخوبی از سابقه مبارزاتی، توان تشکیلاتی، ظرفیت نظامی و پایگاه اجتماعی احزاب کوردستان آگاه است و به نظر میرسد تلاش دارد پیش از وقوع تحولات تعیینکننده، ظرفیتهای یکی از سازمانیافتهترین بخشهای اپوزیسیون خود را محدود کند.
اظهارات فؤاد حسین؛ تداوم فشارهای سیاسی تهران
فؤاد حسین، وزیر امور خارجه عراق، روز جمعه ۱۳ نوامبر در گفتوگو با شبکه فرانس۲۴ اعلام کرد که مذاکرات میان بغداد، اربیل و تهران درباره پرونده احزاب سیاسی شرق کوردستان همچنان ادامه دارد.
وزیر امور خارجه عراق از عفو عمومی بهعنوان یکی از گزینههای احتمالی برای حل این مسئله نام برد و تأکید کرد که بغداد خواهان حلوفصل آن از طریق راهکارهای غیرخشونتآمیز است.
طرح مسئله عفو از سوی وزیر امور خارجه عراق، در شرایطی که جمهوری اسلامی همچنان به سرکوب فعالان سیاسی و مدنی در کوردستان ادامه میدهد، پرسشهای جدی درباره ماهیت و اهداف این مذاکرات ایجاد میکند.
اساساً مسئله احزاب کوردستان، پروندهای قضایی نیست که بتوان آن را با صدور عفو حلوفصل کرد؛ بلکه مسئلهای سیاسی و تاریخی است که در مطالبات مردم کوردستان برای دستیابی به حقوق ملی، آزادیهای سیاسی و حق تعیین سرنوشت ریشه دارد.
تقلیل این مسئله به بازگشت اعضای احزاب، نادیده گرفتن ماهیت سیاسی جنبش کوردستان و چندین دهه مبارزه علیه ساختار متمرکز و سرکوبگر حاکم بر ایران است.
اورشلیمپست؛ نگرانی تهران از شکلگیری جبههای در غرب ایران
روزنامه اسرائیلی اورشلیمپست در گزارشی به قلم ست فرانتزمن، با بررسی حملات اخیر جمهوری اسلامی به احزاب کوردستان، این اقدامات را بخشی از تلاش تهران برای جلوگیری از شکلگیری یک خیزش احتمالی در کوردستان ارزیابی کرده است.
این روزنامه همچنین در تحلیلی دیگر، حملات جمهوری اسلامی به اقلیم کوردستان را در چارچوب تلاش تهران برای انتقال درگیریها به خارج از مرزهای ایران و جلوگیری از گسترش اعتراضات داخلی بررسی کرده است.
از این منظر، نگرانی جمهوری اسلامی تنها به حضور نیروهای پیشمرگه در اقلیم کوردستان محدود نمیشود. موقعیت جغرافیایی شرق کوردستان، احتمال تضعیف کنترل حکومت بر مناطق غربی ایران و ظرفیت احزاب برای سازماندهی نیروهای مخالف، مجموعهای از عوامل تعیینکننده در محاسبات تهران به شمار میروند.
در صورت آغاز دوباره جنگ و تضعیف ساختارهای نظامی و امنیتی جمهوری اسلامی، کوردستان میتواند به یکی از مهمترین کانونهای تحولات سیاسی در داخل ایران تبدیل شود.
البته این ارزیابی به معنای وجود یک طرح قطعی برای حمله زمینی از غرب ایران نیست؛ بلکه بیانگر اهمیت استراتژیک این منطقه در سناریوهای احتمالی آینده است.
شکریا برادوست؛ کوردستان بهعنوان نقطه آغاز تغییر
شکریا برادوست، پژوهشگر مسائل امنیتی و ژئوپلیتیک خاورمیانه، در مقالهای برای انستیتو واشنگتن، به بررسی جایگاه استراتژیک کوردستان در معادلات سیاسی و نظامی ایران پرداخته است.
برادوست بر موقعیت جغرافیایی کوردستان، سابقه طولانی سازمانیافتگی سیاسی و ظرفیت بسیج اجتماعی در این منطقه تأکید کرده و معتقد است که در صورت ایجاد شکاف در ساختارهای امنیتی جمهوری اسلامی، کوردستان میتواند به محرکی برای تغییرات گستردهتر در ایران تبدیل شود.
با اتکا به این تحلیل، اهمیت کوردستان را میتوان در سه بُعد اساسی ارزیابی کرد:
- بُعد سازمانی و سیاسی: احزاب کوردستان از سابقه طولانی مبارزاتی، ساختارهای تشکیلاتی و تجربه فعالیت سیاسی برخوردارند.
- بُعد استراتژیک و نظامی: موقعیت جغرافیایی کوردستان و حضور نیروهای سازمانیافته پیشمرگه، به این منطقه جایگاهی متفاوت در معادلات امنیتی ایران بخشیده است.
- بُعد اجتماعی: سابقه اعتصابات، اعتراضات گسترده، فعالیتهای مدنی و مقاومت اجتماعی، ظرفیت کوردستان برای تأثیرگذاری بر تحولات سیاسی را افزایش داده است.
ترکیب این سه مؤلفه، کوردستان را به یکی از مناطقی تبدیل کرده است که جمهوری اسلامی نمیتواند تحولات آن را صرفاً با ابزارهای نظامی و امنیتی مدیریت کند.
حملات جمهوری اسلامی؛ بازتاب نگرانی از ظرفیت احزاب
جمهوری اسلامی طی دهههای گذشته تلاش کرده است با ترور رهبران سیاسی کورد، حمله به مقرهای احزاب، بازداشت فعالان و اعمال فشار بر اقلیم کوردستان، جنبش سیاسی کوردستان را تضعیف کند. با این حال، استمرار فعالیت این احزاب نشان میدهد که تهران تاکنون نتوانسته است مطالبات سیاسی کوردستان را از میان ببرد.
افزایش فشارهای اخیر را میتوان نه صرفاً نمایش قدرت نظامی جمهوری اسلامی، بلکه بازتاب نگرانی آن از ظرفیت بالقوه احزاب کوردستان دانست.
در حالی که بخشهایی از اپوزیسیون جمهوری اسلامی با بحران سازماندهی و فقدان ساختارهای منسجم مواجهاند، احزاب کوردستان از تجربه چندین دهه مبارزه، شبکههای سیاسی، نیروهای پیشمرگه و پیوندهای اجتماعی برخوردارند.
همین ویژگیها میتواند در دوران تضعیف احتمالی حکومت مرکزی، به عاملی تعیینکننده در موازنه قدرت تبدیل شود؛ هرچند میزان نفوذ و توان عملی این احزاب به شرایط داخلی، هماهنگی سیاسی و تحولات منطقهای وابسته خواهد بود.
فشار بر اقلیم؛ تلاش برای حذف عمق استراتژیک جنبش کوردستان
فشار جمهوری اسلامی بر بغداد و اربیل را میتوان تلاشی برای محدود کردن عمق استراتژیک جنبش سیاسی شرق کوردستان ارزیابی کرد.
اقلیم کوردستان طی دهههای گذشته علاوه بر فراهم کردن فضایی برای تداوم فعالیت سیاسی احزاب، محل زندگی هزاران تن از پناهجویان و خانوادههای سیاسی کورد بوده است.
تهران تلاش دارد با تحمیل مطالبات امنیتی خود به دولت عراق و حکومت اقلیم کوردستان، هزینه میزبانی از این احزاب را افزایش دهد و موقعیت سیاسی و تشکیلاتی آنها را محدود کند.
در واقع، جمهوری اسلامی میکوشد بدون پرداخت هزینه یک رویارویی گسترده در داخل کوردستان، از ظرفیتهای سیاسی و امنیتی بغداد و اربیل برای پیشبرد سیاست مهار احزاب استفاده کند.
این سیاست علاوه بر تهدید حقوق پناهجویان سیاسی، استقلال تصمیمگیری حکومت اقلیم کوردستان و حاکمیت عراق را نیز با چالش مواجه میکند.
کوردستان؛ احتمال آغاز یک اثر دومینویی
یکی از نگرانیهای احتمالی جمهوری اسلامی، شکلگیری روندی است که در آن کاهش اقتدار حکومت در کوردستان، به گسترش اعتراضات و تضعیف کنترل سیاسی در دیگر مناطق ایران منجر شود.
خیزش «ژن، ژیان، ئازادی» نشان داد که یک جنبش اعتراضی برخاسته از کوردستان چگونه میتواند از مرزهای جغرافیایی این منطقه عبور کند و به جنبشی سراسری تبدیل شود.
در صورت ایجاد شکاف جدی در ساختار قدرت جمهوری اسلامی، وجود نیروهای سیاسی سازمانیافته در کوردستان میتواند زمینه شکلگیری معادلات جدیدی را فراهم کند؛ معادلاتی که صرفاً به تغییر حکومت محدود نیست، بلکه مسئله ساختار آینده قدرت، حقوق ملتها و عبور از تمرکزگرایی را نیز مطرح خواهد کرد.
از این منظر، آنچه تهران از آن نگران است، تنها توان نظامی پیشمرگهها نیست؛ بلکه پیوند احتمالی قدرت تشکیلاتی احزاب با ظرفیت مقاومت اجتماعی مردم کوردستان است.
چشمانداز؛ کوردستان در معادلات آینده ایران
تداوم حملات، فشارهای دیپلماتیک، طرح گزینه عفو و تلاش برای محدود کردن احزاب شرق کوردستان، مجموعهای از اقدامات در چارچوب سیاست پیشگیرانه جمهوری اسلامی به نظر میرسد.
تهران تلاش دارد پیش از آنکه بحرانهای داخلی و خارجی به تغییرات بنیادین منجر شوند، یکی از قطبهای سازمانیافته مخالف خود را مهار کند.
با این حال، قدرت جنبش کوردستان صرفاً در مقرهای احزاب و حضور نیروهای پیشمرگه خلاصه نمیشود؛ ریشههای تاریخی مبارزه، مطالبات ملی، آگاهی سیاسی و ظرفیت بسیج اجتماعی از مؤلفههایی هستند که با حملات موشکی یا توافقهای امنیتی از میان نمیروند.
تشدید فشارها بر احزاب شرق کوردستان را میتوان نشانهای از اهمیت جایگاه آنها در تحولات احتمالی آینده ایران دانست. جمهوری اسلامی تلاش میکند کوردستان را پیش از ورود به مرحلهای تعیینکننده مهار کند؛ زیرا کوردستان نهتنها یکی از کانونهای تاریخی مقاومت در برابر این حکومت، بلکه یکی از بازیگران بالقوه در تعیین ساختار سیاسی پس از جمهوری اسلامی است.
