گزارش تازه روزنامه نیویورک تایمز درباره ارتباط احتمالی پروژههای سدسازی و انتقال آب در ایران با توسعه شهرهای زیرزمینی موشکی جمهوری اسلامی، ابعاد تازهای از سیاستهای آبی تهران را آشکار میکند. این گزارش، بهویژه از منظر بحران زیستمحیطی کوردستان و زاگرس، اهمیت دارد؛ مناطقی که طی دهههای گذشته در معرض پیامدهای سدسازی گسترده، انتقال بینحوضهای آب، تخریب محیط زیست و محرومیت اقتصادی قرار گرفتهاند. اکنون این پرسش مطرح است که آیا بخشی از منابع آبی این مناطق، علاوه بر تأمین نیازهای صنعتی مرکز ایران، در خدمت توسعه زیرساختهای نظامی جمهوری اسلامی نیز قرار گرفتهاند؟
پشت پرده سیاست سدسازی جمهوری اسلامی
روزنامه نیویورک تایمز در گزارشی که روز ۱۶ نوامبر منتشر شد، به بررسی ارتباط احتمالی میان پروژههای گسترده سدسازی در ایران و توسعه تأسیسات زیرزمینی نظامی جمهوری اسلامی پرداخت.
نیما شکری، پژوهشگر حوزه امنیت آب در دانشگاه صنعتی هامبورگ آلمان، به همراه تیم تحقیقاتی خود دستکم ۵۳۳ سد را در ایران شناسایی کرده است. پراکندگی جغرافیایی این سدها و همجواری برخی از آنها با مناطقی که در جریان جنگ هدف حملات آمریکا و اسرائیل قرار گرفتهاند، زمینه طرح فرضیههایی درباره اهداف نظامی احتمالی برخی پروژههای آبی را فراهم کرده است.
همچنین فرزین ندیمی، پژوهشگر امور نظامی در مؤسسه واشنگتن، شمار شهرهای زیرزمینی موشکی جمهوری اسلامی را دستکم ۳۰ مجموعه برآورد کرده است.
اگرچه ارتباط مستقیم میان این سدها و تأسیسات نظامی هنوز بهطور قطعی اثبات نشده است، گزارش نیویورک تایمز ضرورت بازنگری در سیاست چند دهه اخیر جمهوری اسلامی در زمینه مدیریت منابع آب را برجسته میکند.
زاگرس؛ شریان حیاتی آب در خدمت توسعه مرکز
رشتهکوه زاگرس، از شمال کوردستان تا جنوبغرب ایران، یکی از مهمترین منابع تأمین آب شیرین کشور به شمار میرود. بخش قابلتوجهی از رودخانههای دائمی ایران از ارتفاعات زاگرس سرچشمه میگیرند و حیات اقتصادی و اجتماعی میلیونها نفر به پایداری این منابع وابسته است.
با این حال، سیاستهای توسعهای جمهوری اسلامی طی دهههای گذشته بر احداث سدهای بزرگ و اجرای پروژههای انتقال آب از مناطق کوهستانی زاگرس به فلات مرکزی ایران متمرکز بوده است.
پروژههای انتقال آب از سرشاخههای کارون، سیروان و دیگر رودخانههای غرب ایران، همواره با انتقاد کارشناسان و فعالان محیطزیست مواجه بودهاند. توسعه صنایع آببر در مناطق مرکزی، از جمله صنایع فولاد، در کنار محدودیت منابع آبی این مناطق، وابستگی آنها به منابع آب زاگرس را افزایش داده است.
اکنون گزارش نیویورک تایمز بُعد دیگری به این مناقشه افزوده است: احتمال نقش داشتن ملاحظات نظامی و امنیتی در برنامهریزی برخی از پروژههای انتقال آب.
کوردستان؛ سرزمین منابع آبی و مردم محروم از توسعه
کوردستان با وجود برخورداری از منابع طبیعی، رودخانهها و ظرفیتهای قابلتوجه آبی، همچنان با مشکلاتی نظیر بیکاری، فقر، مهاجرت، ضعف زیرساختها و کمبود فرصتهای اقتصادی مواجه است.
احداث سدهای متعدد در حوضههای آبریز سیروان و زاب، بدون توجه کافی به حقوق جوامع محلی و پیامدهای بلندمدت زیستمحیطی، از جمله سیاستهایی است که نگرانیهای گستردهای در کوردستان ایجاد کرده است.
سدسازی، زیر آب رفتن اراضی کشاورزی، تغییر جریان طبیعی رودخانهها، محدود شدن منابع معیشتی روستاییان و انتقال آب به سایر حوضهها، در مجموع ساختار اقتصادی و زیستمحیطی بخشهایی از کوردستان را تحت تأثیر قرار دادهاند.
پروژه انتقال آب از حوضه سیروان به مناطق دیگر، از جمله طرح گرمسیری، یکی از نمونههای مداخلات گسترده در نظام طبیعی رودخانههای غرب ایران است. البته این پروژه با طرحهای انتقال آب زاگرس به فلات مرکزی یکسان نیست و ارتباط نظامی آن نیز اثبات نشده است.
از منظر عدالت زیستمحیطی، مسئله اصلی این است که چرا مناطقی که بخش مهمی از منابع طبیعی را در اختیار دارند، لزوماً از منافع اقتصادی متناسب با این ظرفیتها برخوردار نیستند.
انتقال آب؛ از تمرکزگرایی اقتصادی تا اولویتهای نظامی
سیاست انتقال آب در ایران را نمیتوان مستقل از ساختار متمرکز اقتصادی و سیاسی کشور بررسی کرد. استقرار صنایع بزرگ در مناطق کمآب مرکزی، تمرکز سرمایهگذاریهای دولتی و تخصیص منابع طبیعی مناطق پیرامونی به قطبهای صنعتی، الگویی از توسعه نامتوازن را شکل داده است.
گزارش نیویورک تایمز این احتمال را مطرح میکند که توسعه تأسیسات زیرزمینی نظامی نیز ممکن است در طراحی بخشی از زیرساختهای آبی ایران نقش داشته باشد.
اگر این فرضیه در تحقیقات مستقل تأیید شود، سیاست انتقال آب از زاگرس میتواند ابعادی فراتر از تأمین نیازهای کشاورزی و صنعتی پیدا کند.
در چنین شرایطی، ساکنان مناطق سرچشمه نهتنها هزینههای توسعه نامتوازن اقتصادی را متحمل میشوند، بلکه ممکن است بخشی از هزینههای بلندمدت سیاست نظامی حکومت نیز بر منابع طبیعی و محیطزیست آنان تحمیل شود.
با این حال، تاکنون شواهد کافی برای اثبات انتقال مستقیم آب از کوردستان به شهرهای موشکی منتشر نشده است.
سپاه پاسداران؛ بازیگر مشترک سدسازی و توسعه نظامی
حضور گسترده قرارگاه سازندگی خاتمالانبیا، وابسته به سپاه پاسداران، در پروژههای سدسازی، تونلسازی و انتقال آب، یکی دیگر از ابعاد مهم این مسئله است.
نقش همزمان سپاه در توسعه زیرساختهای نظامی و اجرای پروژههای بزرگ عمرانی، پرسشهایی درباره شفافیت قراردادها، اولویتبندی منابع مالی و اهداف نهایی برخی پروژهها ایجاد کرده است.
محدودیت دسترسی به اطلاعات، ضعف نظارت مستقل و امنیتیشدن برخی فعالیتهای پژوهشی، امکان ارزیابی دقیق عملکرد این نهاد را کاهش داده است.
در کوردستان و زاگرس، بررسی عملکرد نهادهای نظامی در حوزه مدیریت منابع طبیعی از اهمیت مضاعفی برخوردار است؛ زیرا پیامدهای تصمیمگیری در این حوزه مستقیماً با معیشت مردم، کشاورزی، جنگلها و آینده سکونتگاههای انسانی ارتباط دارد.
امنیتیسازی محیطزیست و سرکوب فعالان کورد
بازداشت فعالان محیطزیست در ایران، بهویژه در کوردستان، یکی دیگر از موضوعاتی است که در پرتو گزارش نیویورک تایمز اهمیت بیشتری پیدا میکند.
فعالان محیطزیست کورد طی سالهای گذشته بارها به دلیل فعالیتهای مدنی، حفاظت از جنگلهای زاگرس و اعتراض به سیاستهای مخرب زیستمحیطی با بازداشت، احضار و پروندهسازی امنیتی مواجه شدهاند.
در سطح ایران نیز بازداشت گروهی از فعالان محیطزیست در سال ۲۰۱۸ توسط سازمان اطلاعات سپاه و مرگ کاووس سیدامامی در بازداشت، از برجستهترین نمونههای برخورد امنیتی با فعالیتهای زیستمحیطی بوده است.
گزارش نیویورک تایمز احتمال حساسیت نهادهای نظامی نسبت به فعالیتهای میدانی محیطزیستی در نزدیکی تأسیسات حساس را مطرح کرده است.
اگرچه نمیتوان تمام موارد سرکوب فعالان محیطزیست را به برنامه موشکی جمهوری اسلامی مرتبط دانست، امنیتیسازی محیطزیست عملاً ظرفیت جامعه مدنی برای نظارت بر نحوه بهرهبرداری از منابع طبیعی را تضعیف کرده است.
زاگرس نباید قربانی برنامههای نظامی شود
بحران زیستمحیطی زاگرس تنها به سدسازی و انتقال آب محدود نمیشود. نابودی جنگلهای بلوط، آتشسوزیهای گسترده، فرسایش خاک، کاهش منابع آب زیرزمینی و تغییر الگوی جریان رودخانهها، آینده یکی از مهمترین زیستبومهای منطقه را تهدید میکنند.
در چنین شرایطی، احتمال تخصیص بخشی از منابع آبی به زیرساختهای نظامی، ضرورت شفافسازی درباره سیاستهای آبی جمهوری اسلامی را افزایش میدهد.
همزمان باید تأکید کرد که همجواری سدها با مراکز نظامی، بهتنهایی اثباتکننده کاربری نظامی آنها نیست و نمیتواند مجوزی برای حمله به زیرساختهای حیاتی آب و به خطر انداختن زندگی غیرنظامیان باشد.
برای کوردستان، مسئله آب تنها یک موضوع زیستمحیطی نیست؛ بلکه با عدالت اقتصادی، تمرکزگرایی سیاسی، حق مشارکت جوامع محلی در تصمیمگیری و برخورداری از منافع منابع طبیعی پیوند خورده است.
گزارش نیویورک تایمز فرصتی برای بازخوانی این سیاستها فراهم کرده است: چه میزان از منابع آب زاگرس در اختیار صنایع و نهادهای نظامی قرار گرفته، مردم مناطق سرچشمه چه سهمی از این منابع دارند و چه نهادی مسئول جبران خسارتهای ناشی از این سیاستهاست؟
آب کوردستان و زاگرس باید در خدمت زندگی، توسعه پایدار و آینده مردم باشد، نه قربانی اولویتهای نظامی و سیاستهای توسعه متمرکز.
