خروج کامل نیروهای آمریکایی از عراق در ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۶، پایان یکی از طولانی‌ترین مأموریت‌های نظامی آمریکا در خاورمیانه است؛ اما برای عراق، این خروج نه پایان یک مسئله، بلکه آغاز مرحله‌ای تازه از یک معادله امنیتی پیچیده است. در این مرحله، بغداد باید نشان دهد که آیا قادر است بدون حضور نظامی مستقیم آمریکا امنیت کشور را حفظ کند، با بقایای داعش مقابله کند و همزمان گروه‌های مسلح خارج از کنترل دولت را زیر چتر حاکمیت خود قرار دهد یا نه.
در این میان، اقلیم کوردستان جایگاه ویژه‌ای دارد. بخش مهمی از نیروهای آمریکایی که تا آخرین مرحله در عراق باقی مانده بودند، در اقلیم مستقر بودند و همکاری نزدیک میان نیروهای ائتلاف و پیشمرگه طی سال‌های گذشته یکی از عناصر مهم مقابله با داعش محسوب می‌شد. اکنون با خروج این نیروها، اقلیم وارد مرحله‌ای می‌شود که در آن باید هم با تهدیدهای امنیتی موجود مقابله کند و هم خود را با ترتیبات جدید امنیتی عراق وفق دهد.
مسئله تنها خروج سربازان آمریکایی نیست؛ بلکه خروج بخشی از ظرفیت‌های اطلاعاتی، شناسایی، نظارت هوایی و پشتیبانی نظامی است که طی سال‌های گذشته در اختیار نیروهای عراقی و پیشمرگه قرار داشت.
اقلیم کوردستان و نگرانی از خلأ امنیتی
تهدید داعش اگرچه مانند گذشته گسترده نیست، اما از بین نرفته است. هسته‌های مخفی این گروه همچنان در بخش‌هایی از عراق فعال‌اند و برخی مناطق مورد مناقشه میان بغداد و اربیل، به دلیل ضعف هماهنگی امنیتی، همچنان از مناطق حساس محسوب می‌شوند.
همکاری میان پیشمرگه و نیروهای ائتلاف در سال‌های گذشته برای جلوگیری از فعالیت داعش اهمیت زیادی داشته است. اکنون پرسش این است که آیا بغداد و اربیل می‌توانند بدون حضور نظامی مستقیم آمریکا، این سطح از هماهنگی اطلاعاتی و امنیتی را حفظ کنند.
برای اقلیم، اما مسئله فراتر از داعش است.
در سال‌های گذشته، جمهوری اسلامی ایران و گروه‌های مسلح نزدیک به آن بارها اهدافی در اقلیم کوردستان را با موشک و پهپاد هدف قرار داده‌اند. همزمان، پایگاه‌ها و مواضع نیروهای آمریکایی در اقلیم نیز در مقاطع مختلف هدف حملات گروه‌های مسلح نزدیک به تهران قرار گرفته‌اند.
خروج آمریکا در چنین شرایطی این نگرانی را در اربیل افزایش داده است که با کاهش حضور نظامی و اطلاعاتی واشنگتن، موازنه امنیتی موجود تغییر کند.
پیشمرگه؛ مسئله‌ای فراتر از یک نیروی نظامی
یکی از حساس‌ترین موضوعات در مرحله جدید، آینده نیروهای پیشمرگه است.
برخلاف گروه‌های مسلحی که خارج از ساختار رسمی دولت فعالیت می‌کنند، پیشمرگه جایگاهی قانونی در چارچوب ساختار فدرال عراق دارد. به همین دلیل، مقایسه این نیرو با گروه‌های مسلح وابسته به جریان‌های سیاسی یا خارجی، از سوی مقام‌های اقلیم رد شده است.
با این حال، مسئله ادغام یا هماهنگی بیشتر پیشمرگه با ارتش عراق همچنان یکی از موضوعات مورد اختلاف میان بغداد و اربیل است.
در سوی دیگر، برخی گروه‌های مسلح شیعه نزدیک به ایران، خلع سلاح خود را به مجموعه‌ای از شروط سیاسی و امنیتی گره زده‌اند که در میان آنها موضوع حضور نیروهای پیشمرگه نیز مطرح شده است.
این مسئله می‌تواند در ماه‌های آینده به یکی از محورهای اصلی کشمکش سیاسی میان بغداد و اربیل تبدیل شود.
شبه‌نظامیان؛ قدرتی که بغداد باید مهار کند
خروج آمریکا یک پرسش اساسی دیگر را نیز پیش روی دولت عراق قرار داده است: چه کسی در نهایت کنترل سلاح را در عراق در اختیار خواهد داشت؟
دولت بغداد تلاش کرده است گروه‌های مسلح را به قرار دادن سلاح‌هایشان تحت کنترل دولت یا ادغام کامل در ساختار رسمی امنیتی سوق دهد. اما گروه‌های قدرتمندی همچنان در برابر خلع سلاح کامل مقاومت می‌کنند.
در واقع، مسئله اصلی فقط تعداد سلاح‌ها نیست؛ بلکه مسئله حاکمیت دولت و انحصار استفاده مشروع از زور است.
اگر دولت نتواند گروه‌های مسلح را در چارچوب ساختار رسمی خود کنترل کند، خروج آمریکا ممکن است به جای تقویت حاکمیت ملی، به افزایش وزن بازیگران مسلح غیردولتی منجر شود.
این مسئله برای اقلیم کوردستان اهمیت دوچندان دارد؛ زیرا اقلیم در سال‌های گذشته بارها هدف حملات گروه‌های مسلح نزدیک به ایران قرار گرفته است.
ایران؛ برنده قطعی یا یکی از بازیگران مرحله جدید؟
جمهوری اسلامی ایران طی دو دهه گذشته شبکه‌ای گسترده از روابط سیاسی، اقتصادی و نظامی در عراق ایجاد کرده است. گروه‌های مسلح نزدیک به تهران نیز از خروج نیروهای آمریکایی استقبال کرده‌اند و آن را پایان حضور نظامی آمریکا در عراق دانسته‌اند.
با این حال، میزان افزایش نفوذ ایران در مرحله پس از خروج آمریکا هنوز به عملکرد دولت عراق بستگی دارد.
اگر بغداد بتواند کنترل مؤثر بر مرزها، نیروهای مسلح و ساختار امنیتی کشور را حفظ کند، خروج آمریکا الزاماً به معنای واگذاری کامل فضای امنیتی عراق به تهران نخواهد بود.
اما اگر دولت مرکزی در کنترل گروه‌های مسلح ناکام بماند، وزن سیاسی و امنیتی این گروه‌ها می‌تواند افزایش پیدا کند.
آزمون مشترک بغداد و اربیل
مرحله پس از خروج آمریکا برای بغداد و اربیل یک آزمون مشترک است.
بغداد باید نشان دهد که می‌تواند بدون اتکا به حضور نظامی آمریکا امنیت کشور را مدیریت کند؛ با داعش مقابله کند؛ گروه‌های مسلح را در چارچوب قانون قرار دهد و همزمان روابط خود با واشنگتن و تهران را مدیریت کند.
اربیل نیز با مجموعه‌ای از چالش‌های امنیتی روبه‌روست: تهدید داعش، حملات موشکی و پهپادی، مناطق مورد مناقشه، آینده همکاری امنیتی با بغداد و جایگاه نیروهای پیشمرگه در ساختار دفاعی عراق.
در چنین شرایطی، آینده امنیت اقلیم کوردستان تا حد زیادی به این مسئله گره خورده است که ترتیبات امنیتی جدید عراق چگونه شکل خواهد گرفت و آیا بغداد قادر خواهد بود حاکمیت خود را بر همه گروه‌های مسلح اعمال کند یا نه.
خروج آمریکا در ۳۰ سپتامبر، بنابراین پایان یک حضور نظامی طولانی است؛ اما برای عراق و اقلیم کوردستان، آغاز مرحله‌ای است که در آن موازنه میان بغداد، اربیل، واشنگتن، تهران و گروه‌های مسلح نزدیک به ایران می‌تواند شکل تازه‌ای پیدا کند.
پرسش اصلی اکنون این نیست که آمریکا از عراق خارج شده است؛ این است که پس از خروج آمریکا، چه کسی خلأ امنیتی ایجادشده را پر خواهد کرد و جایگاه اقلیم کوردستان در نظم امنیتی جدید عراق چه خواهد بود؟