تحولات اخیر در سوریه و عراق، بار دیگر توجه‌ها را به تغییر جایگاه سیاسی و نظامی کوردها در خاورمیانه جلب کرده است. روزنامه اورشلیم پست در تحلیلی نوشته است که انحلال نیروهای سوریه دموکراتیک (SDF) و پایان ساختار خودگردان در شمال و شرق سوریه، در کنار تحولات اخیر در اقلیم کوردستان عراق، نشانه‌ای از عقب‌نشینی قابل‌توجه کوردها نسبت به موقعیتی است که طی سال‌های گذشته به دست آورده بودند.
اورشلیم پست در تحلیلی که پنجم سپتامبر منتشر کرده، یادآور شده است که حدود یک دهه پیش، کوردها در یکی از قدرتمندترین موقعیت‌های سیاسی و نظامی تاریخ معاصر خود قرار داشتند؛ زمانی که نیروهای کورد بخش‌های گسترده‌ای از عراق و سوریه را تحت کنترل داشتند.
به نوشته این روزنامه، در شرایطی که اقتدار دولت‌های مرکزی در بخش‌هایی از عراق و سوریه تضعیف یا عملاً فروپاشیده بود، نیروهای کورد توانستند نفوذ سیاسی و نظامی خود را گسترش دهند. سازمان‌یافتگی، رویکرد سکولار و همکاری نزدیک با کشورهای غربی نیز موجب شد نیروهای کورد به یکی از مهم‌ترین شرکای ایالات متحده در جنگ علیه داعش تبدیل شوند.
همه‌پرسی استقلال و از دست رفتن کرکوک
اورشلیم پست همه‌پرسی استقلال اقلیم کوردستان در سپتامبر ۲۰۱۷ را یکی از نقاط عطف مهم در روند عقب‌نشینی سیاسی کوردها در عراق می‌داند.
در این همه‌پرسی، حدود ۹۲ درصد از رأی‌دهندگان به استقلال اقلیم کوردستان رأی مثبت دادند؛ اما دولت مرکزی عراق، ایران، ترکیه و دیگر کشورهای منطقه با این روند مخالفت کردند.
در پی آن، نیروهای دولت مرکزی عراق و گروه‌های مسلح مورد حمایت ایران وارد مناطق مورد مناقشه شدند و اقلیم کوردستان کنترل بخشی از مناطقی را که پیش‌تر در اختیار داشت، از دست داد؛ از جمله شهر کرکوک.
به نوشته اورشلیم پست، اختلافات میان احزاب اصلی اقلیم کوردستان، به‌ویژه حزب دموکرات کوردستان و اتحادیه میهنی کوردستان، نیز توانایی کوردها برای واکنش هماهنگ و قدرتمند به تحولات پس از همه‌پرسی را کاهش داد.
فشارهای اقتصادی بر اقلیم کوردستان
به نوشته این روزنامه، محدود شدن امکان صادرات مستقل نفت اقلیم کوردستان، یکی دیگر از عواملی بود که در سال‌های بعد به کاهش استقلال اقتصادی اربیل انجامید.
دادگاه فدرال عراق در سال ۲۰۲۲ اعلام کرد که اختیار انعقاد قراردادهای صادرات نفت تنها در اختیار دولت مرکزی بغداد است. پس از چند ماه توقف صادرات نفت اقلیم، توافقی در سپتامبر ۲۰۲۵ به حل بخشی از این بحران کمک کرد؛ اما بر اساس این توافق، نفت تولیدشده در اقلیم کوردستان باید از طریق دولت عراق صادر شود.
همزمان، گزارش‌های اخیر درباره احتمال کاهش همکاری‌های امنیتی آمریکا با نیروهای پیشمرگه، نگرانی‌هایی را درباره آینده امنیتی اقلیم کوردستان ایجاد کرده است. اورشلیم پست پیش‌تر نیز گزارش داده بود که دولت آمریکا در حال بررسی کاهش حمایت مالی از نیروهای پیشمرگه است.
پایان خودمختاری کوردها در سوریه
مهم‌ترین تحول اخیر در غرب کوردستان، به نوشته اورشلیم پست، اعلام پایان ساختار نظامی نیروهای سوریه دموکراتیک در ۲۵ اوت بوده است.
مظلوم عبدی، فرمانده پیشین نیروهای سوریه دموکراتیک، اعلام کرد که مأموریت این نیرو به پایان رسیده و ساختار آن منحل خواهد شد. بر اساس توافق با دولت دمشق، نیروهای SDF در ساختار نظامی جدید سوریه ادغام خواهند شد.
این توافق همچنین شامل پایان ساختار خودگردان در شمال و شرق سوریه و ادغام نهادهای نظامی و غیرنظامی آن در ساختار دولت سوریه است.
نیروهای سوریه دموکراتیک طی سال‌های جنگ داخلی سوریه، مهم‌ترین شریک زمینی آمریکا در مبارزه با داعش بودند و در اوج قدرت خود، بخش بزرگی از شمال و شرق سوریه را تحت کنترل داشتند.
اما پس از تحولات سیاسی سوریه و پیشروی نیروهای جدید دولتی به سمت مناطق تحت کنترل SDF، این نیروها بخش قابل‌توجهی از قلمرو خود را از دست دادند و در نهایت با دمشق به توافق رسیدند تا در ساختار دولت مرکزی ادغام شوند.
از خودمختاری تا مشارکت در ساختار دولت
بر اساس گزارش‌های منتشرشده پس از توافق دمشق و نیروهای کورد، کردهای سوریه همچنان برخی حقوق و امتیازات را حفظ خواهند کرد؛ از جمله امکان آموزش زبان کوردی و حضور شماری از نیروها و چهره‌های سابق SDF در ساختارهای جدید دولت سوریه.
همچنین در ۲۸ اوت، احمد الشرع، رئیس‌جمهور سوریه، مظلوم عبدی را به عنوان مشاور ریاست‌جمهوری منصوب کرد؛ اقدامی که می‌تواند نشانه‌ای از تلاش برای تغییر رابطه میان دمشق و رهبری کوردها، از تقابل نظامی به همکاری سیاسی باشد.
با این حال، جایگاه نهایی نیروهای کورد در ساختار امنیتی سوریه همچنان روشن نیست. به‌ویژه آینده یگان‌های مدافع زنان (YPJ) هنوز به‌طور کامل مشخص نشده است. اورشلیم پست گزارش داده که بیش از ۱۵۰۰ عضو YPJ در انتظار تعیین تکلیف نقش و جایگاه خود در ساختار آینده سوریه هستند.
در همین حال، الهام احمد، مسئول پیشین روابط خارجی اداره خودگردان، نیز قرار است به عنوان یکی از اعضای منصوب پارلمان سوریه در دمشق فعالیت کند.
به این ترتیب، مظلوم عبدی که در سال‌های گذشته به عنوان رهبر دوفاکتوی کوردهای سوریه شناخته می‌شد و نیروهای تحت رهبری او بر بخش قابل‌توجهی از خاک سوریه کنترل داشتند، اکنون در جایگاه مشاور ریاست‌جمهوری قرار گرفته است؛ تغییری که به‌خوبی ابعاد دگرگونی موقعیت سیاسی کوردها در سوریه را نشان می‌دهد.
تغییر رویکرد آمریکا
اورشلیم پست در بخش دیگری از تحلیل خود، تغییر سیاست کشورهای غربی، به‌ویژه آمریکا، را یکی از عوامل اصلی تغییر موقعیت کوردها می‌داند.
به نوشته این روزنامه، آمریکا طی سال‌های جنگ و فروپاشی اقتدار دولت‌های مرکزی در سوریه و عراق، به نیروهای کورد به عنوان شرکای محلی خود متکی بود. اما اکنون، با تقویت دوباره دولت‌های مرکزی در بغداد و دمشق، واشنگتن تمایل کمتری به تکیه بر نیروهای کورد به عنوان بازیگرانی مستقل دارد.
انحلال ساختار نیروهای سوریه دموکراتیک در شرایطی صورت گرفت که واشنگتن پیش‌تر توافق میان کوردها و دولت مرکزی سوریه را یک «نقطه عطف تاریخی» در مسیر ادغام نیروهای کورد در ساختار حکومت جدید سوریه توصیف کرده بود.
کوردها در موقعیتی متفاوت از یک دهه پیش
در مجموع، کوردهای سوریه و عراق امروز با شرایطی کاملاً متفاوت از حدود یک دهه پیش مواجه‌اند؛ دوره‌ای که ضعف دولت‌های مرکزی، جنگ با داعش و حمایت غرب به آنها امکان داده بود نقش سیاسی و نظامی بسیار گسترده‌تری در منطقه ایفا کنند.
به نوشته اورشلیم پست، عوامل متعددی در تغییر این موقعیت نقش داشته‌اند. بخشی از این عوامل به اختلافات و شکاف‌های سیاسی در میان خود کوردها و همچنین ناتوانی در استفاده مؤثر از فرصت‌های دیپلماتیک در اوج قدرت بازمی‌گردد.
اما از نگاه این روزنامه، عامل مهم‌تر، تغییر رویکرد کشورهای غربی است. دولت‌هایی که در دوران جنگ داخلی، فروپاشی حکومت‌ها و مبارزه با داعش به نیروهای کورد به عنوان متحدان خود تکیه می‌کردند، اکنون برای حفظ ثبات منطقه‌ای، حمایت بیشتری از دولت‌های مرکزی سوریه و عراق نشان می‌دهند.
از این منظر، مسئله اصلی برای کوردها دیگر صرفاً حفظ دستاوردهای نظامی گذشته نیست؛ بلکه توانایی آنها برای تبدیل این دستاوردها به تضمین‌های سیاسی و حقوقی پایدار در ساختارهای جدید قدرت در عراق و سوریه است.