جلسه امنیتی بغداد-اربیل در سایه طرح خلع سلاح گروههای وابسته به ایران
قاسم العبودی، مشاور امنیت ملی عراق، صبح شنبه ۲۴ مرداد به دستور علی الزیدی، نخستوزیر عراق، در رأس یک هیئت امنیتی وارد اربیل شد. این سفر که رسماً حول پروندههای امنیتی مشترک میان دولت فدرال و اقلیم کردستان و پیگیری توافقنامه امنیتی عراق-ایران معرفی شده، در واقع بخشی از یک روند گستردهتر است: تلاش دولت جدید عراق برای محدود کردن قدرت گروههای مسلح وابسته به سپاه پاسداران و بازتعریف حاکمیت دولت مرکزی.
بر اساس بیانیه دفتر العبودی، او با مسعود بارزانی، رئیس سابق اقلیم کردستان و رهبر حزب دموکرات کردستان عراق، دیدار کرد و دو طرف علاوه بر تحولات منطقهای، «وضعیت کلی در سطح داخلی عراق» را بررسی کردند. بیانیه میافزاید که گفتوگوها بر هماهنگی بغداد-اربیل در کنترل مرزها، امنیت، و تبادل اطلاعات برای مبارزه با قاچاق و تروریسم متمرکز بوده است.
در ادامه این سفر، کمیته عالی اجرای توافقنامه امنیتی مشترک عراق و جمهوری اسلامی، با ریاست العبودی از سوی بغداد و ریبر احمد، وزیر امور داخلی اقلیم کردستان، تشکیل جلسه داد. بر اساس این بیانیه، بر «تداوم ارتباط و هماهنگی میان بغداد و اربیل، مطابق دستورالعملهای الزیدی، فرمانده کل نیروهای مسلح» تأکید شده است.
الزیدی و طرح انحصار سلاح: چالش مستقیم با نفوذ تهران
آنچه این تحولات را از یک دیدار روتین امنیتی متمایز میکند، زمینهای است که در آن رخ میدهد. علی الزیدی از ابتدای نخستوزیریاش، خلع سلاح شبهنظامیان وابسته به ایران و انحصار سلاح در دست دولت را در صدر برنامههای خود قرار داده است. او در دیدار با هیئتهایی از جنبشهای «عصائب اهلحق» و «کتائب امام علی»، دستور تشکیل کمیتهای مشترک را صادر کرده تا سازوکار جدایی این گروهها از سازمان حشدالشعبی و تحقق انحصار سلاح دولتی را عملیاتی کند. سخنگوی دولت عراق نیز صراحتاً اعلام کرده که اصلاحات نهادی کشور با محدود کردن سلاح در دست دولت آغاز میشود.
این طرح با مقاومت آشکار روبهرو شده است: برخی از گروههای مسلح وابسته به سپاه، خلع سلاح را منوط به پایان کامل حضور نیروهای خارجی در عراق دانسته و از تحویل سلاح خودداری کردهاند. با این حال، اصل طرح — و پافشاری الزیدی بر آن، حتی در دیدار مستقیم با دونالد ترامپ که از روی کار آمدنش حمایت کرد — نشانهای است از تغییر توازن قوا در بغداد؛ در شرایطی که خروج نیروهای ائتلاف بینالمللی تا ۳۰ سپتامبر تکمیل میشود و عراق زیر فشار واشنگتن برای محدود کردن بازوی نظامی نیابتی ایران قرار دارد.
به این ترتیب، سفر العبودی به اربیل را باید در امتداد همین روند خواند: حکومتی که دیگر مایل نیست صرفاً واسطه اجرای خواستههای امنیتی تهران باشد، بلکه بهدنبال بازتعریف رابطه با هر دو طرف — چه شبهنظامیان شیعی وابسته به سپاه در جنوب، چه احزاب کرد اپوزیسیون ایران در شمال — بر اساس منافع خودش است.
پرونده احزاب کورد اپوزیسیون؛ تهران به بنبست رسیده؟
موضوع أحزاب شرق کوردستان مخالف جمهوری اسلامی از دیرباز یکی از حساسترین پروندههای امنیتی برای تهران بوده است؛ تا جایی که سپاه پاسداران در سالهای گذشته به بهانه حضور این نیروها در اقلیم کردستان عراق، بارها اقلیم را هدف حملات پهپادی و موشکی قرار داده است. با این حال، در سالهای اخیر تقریباً هیچ گزارش معتبری منتشر نشده که نشان دهد این احزاب از خاک عراق عملیاتی علیه جمهوری اسلامی تدارک دیده باشند — واقعیتی که ادعای تهران درباره «تهدید امنیتی» این گروهها را زیر سؤال میبرد.
سفر العبودی به اربیل، چند هفته پس از سفر الزیدی به تهران و رایزنی مستقیم او با مقامات جمهوری اسلامی انجام شده است. اما آنچه از اظهارات اخیر مقامات عراقی و اقلیم برمیآید، حاکی از آن است که بغداد و اربیل دیگر تمایلی به تن دادن به فشار بیشتر تهران در این پرونده ندارند.
نزار امیدی، رئیسجمهور عراق، پیشتر در گفتوگو با شبکه العربیه، بهصراحت میان احزاب کوردستان ایران و سازمان مجاهدین خلق تفاوت قائل شد. او تأکید کرد که احزاب کورد سالهاست در اقلیم کوردستان زندگی میکنند و به دلیل ریشههای اجتماعی، تاریخی و خانوادگی در منطقه، وضعیت آنها بههیچوجه با پرونده مجاهدین خلق قابل مقایسه نیست — اظهاراتی که عملاً بهمعنای رد هرگونه برخورد مشابه با این دو پرونده از سوی بغداد است.
سفین دزهایی، مدیر اداره روابط خارجی حکومت اقلیم کوردستان، نیز در مصاحبه با تلویزیون آوا گفت که توافق امنیتی سهجانبه میان اقلیم، بغداد و تهران موضوع تازهای نیست و بخشهای مورد توافق پیشتر اجرا شدهاند. به گفته او، احزاب کردستان ایران از مناطق مرزی عقبنشینی کرده و در اردوگاههای مشخص اسکان داده شدهاند؛ و از دید حکومت اقلیم، تعهدات اجرا شده و تاکنون هیچ درخواست جدیدی از سوی بغداد یا تهران دریافت نشده است.
مسئولان چند حزب کوردستان ایران نیز در گفتوگو با رسانهها اعلام کردهاند که به مفاد توافق پایبند بودهاند، اما تأکید کردهاند که این توافق بهمعنای پایان فعالیت سیاسی آنها نیست؛ فعالیتهای سیاسی، رسانهای و تشکیلاتی این احزاب، مطابق قوانین موجود، همچنان ادامه دارد.
جمعبندی: معادلهای که دیگر به نفع تهران نیست
مجموع این تحولات — از فشار الزیدی برای خلع سلاح شبهنظامیان شیعی وابسته به سپاه در جنوب، تا امتناع بغداد و اربیل از اخراج احزاب کورد اپوزیسیون جمهوری اسلامی در شمال — تصویری از عراقی ترسیم میکند که دیگر بهسادگی تابع خواستههای امنیتی جمهوری اسلامی نیست. با وجود سفر اخیر الزیدی به تهران، هم بغداد و هم اربیل عملاً پیام روشنی فرستادهاند: تعهدات امنیتی موجود، از نگاه آنها، به پایان رسیده و برنامهای برای اقدام فراتر از آن در دستور کار نیست.
برای جمهوری اسلامی که سالهاست بخشی از نفوذ منطقهای خود را از طریق کنترل بر بازوهای مسلح در عراق و فشار بر اقلیم کوردستان برای محدود کردن اپوزیسیون کرد تعریف کرده، این روند میتواند نشانهای نگرانکننده از تحلیل رفتن تدریجی این نفوذ باشد — روندی که همزمانی آن با خروج نیروهای ائتلاف بینالمللی از عراق و فشار مستقیم واشنگتن بر بغداد، تصادفی به نظر نمیرسد.