اقتصاد ایران در یکی از بحرانیترین دورههای چند دهه اخیر قرار گرفته است. همزمان با هشدار اقتصاددانان درباره نزدیک شدن کشور به «ایستگاه پیش از ابرتورم»، آمارهای رسمی از توقف رشد اقتصادی، سقوط سرمایهگذاری، کاهش شدید درآمد سرانه و اختلال گسترده در تجارت خارجی حکایت دارد. در کنار این بحرانهای ساختاری، ادامه محاصره دریایی بنادر ایران نیز روزانه صدها میلیون دلار به تجارت کشور آسیب میزند و فشار بر بازار ارز، تورم و معیشت شهروندان را تشدید کرده است.
مسعود نیلی، استاد دانشکده مدیریت و اقتصاد دانشگاه صنعتی شریف، در همایش «چشمانداز اقتصاد ایران ۱۴۰۵» اعلام کرد اقتصاد ایران از مرحله «تورم مزمن» عبور کرده و اکنون در «ایستگاه پیش از ابرتورم» قرار گرفته است. به گفته او، اقتصاد کشور از سال ۱۳۹۷ وارد دورهای از تورم بسیار بالا شده و اگر روند کنونی ادامه یابد، احتمال ورود به ابرتورم وجود دارد.
ابرتورم زمانی رخ میدهد که قیمت کالاها و خدمات با سرعتی غیرقابل کنترل افزایش پیدا کند، ارزش پول ملی به شدت سقوط کند و دولت برای جبران کسری بودجه به چاپ گسترده پول روی بیاورد؛ وضعیتی که میتواند به فروپاشی اقتصادی و اجتماعی منجر شود.
اقتصاد بدون رشد؛ سرمایهگذاری در حال سقوط
نیلی یکی از مهمترین نشانههای بحران را توقف رشد اقتصادی دانست و گفت اقتصاد ایران از سال ۱۳۸۶ عملاً رشد پایدار خود را از دست داده است. این ارزیابی با آمارهای رسمی نیز همخوانی دارد.
بر اساس گزارش مرکز آمار ایران، رشد اقتصادی کشور در سال ۱۴۰۴ با احتساب نفت تنها ۰.۲ درصد و بدون نفت منفی ۰.۳ درصد بوده است؛ آماری که از رکود عمیق بخشهای مولد اقتصاد خبر میدهد.
همزمان، عبدالناصر همتی، رئیس کل بانک مرکزی، نیز تأیید کرد که اقتصاد ایران با فشارهای سنگین در حوزه تجارت خارجی، تولید، سرمایهگذاری، بودجه و نظام بانکی روبهرو است. او اعلام کرد تشکیل سرمایه ثابت ناخالص در سه فصل نخست سال ۱۴۰۴ منفی بوده و در فصل سوم نیز افت ۱۳ درصدی را ثبت کرده است؛ موضوعی که نشاندهنده کاهش ظرفیت تولید و فرار سرمایه از اقتصاد ایران است.
همتی همچنین از سقوط درآمد واقعی شهروندان خبر داد و گفت درآمد سرانه واقعی کشور از حدود ۱۴۱ میلیون تومان در سال ۱۳۹۰ به حدود ۷۵ میلیون تومان در سال ۱۴۰۳ رسیده است؛ به بیان دیگر، درآمد واقعی هر ایرانی طی سیزده سال تقریباً نصف شده و به سطح دهه ۱۳۷۰ بازگشته است.
محاصره دریایی؛ روزانه صدها میلیون دلار تجارت مختل میشود
در کنار بحرانهای داخلی، محاصره دریایی بنادر ایران نیز به یکی از عوامل اصلی تشدید فشار اقتصادی تبدیل شده است. برآوردهای اقتصادی نشان میدهد ادامه این وضعیت روزانه بین ۳۳۵ تا ۳۹۶ میلیون دلار از تجارت ایران را با اختلال مواجه میکند.
بر اساس آمار تجارت خارجی سال ۱۴۰۴، ارزش صادرات غیرنفتی ایران حدود ۵۱.۷ میلیارد دلار و واردات حدود ۵۸ میلیارد دلار بوده است؛ یعنی مجموع تجارت غیرنفتی کشور به حدود ۱۰۹.۷ میلیارد دلار رسیده است. میانگین روزانه این مبادلات حدود ۳۰۰ میلیون دلار برآورد میشود که بخش عمده آن از طریق بنادر انجام میگیرد.
از سوی دیگر، صادرات نفت خام ایران نیز که تقریباً به طور کامل وابسته به حملونقل دریایی است، به طور متوسط ۱.۵۸ میلیون بشکه در روز برآورد میشود. با فرض قیمت متوسط ۷۰ دلار برای هر بشکه نفت ایران، توقف این صادرات روزانه حدود ۱۱۰ میلیون دلار درآمد ارزی کشور را تحت تأثیر قرار میدهد.
در سناریوی میانه، محاصره دریایی روزانه موجب توقف حدود:
- ۱۱۰ میلیون دلار صادرات نفت
- ۱۲۰ میلیون دلار صادرات غیرنفتی
- ۱۳۵ میلیون دلار واردات دریایی
میشود؛ یعنی در مجموع حدود ۳۶۶ میلیون دلار از جریان تجارت ایران در هر روز مختل خواهد شد.
بر این اساس، تنها طی ۱۰ روز گذشته، ارزش تجارت آسیبدیده ایران به حدود ۳.۷ تا ۴ میلیارد دلار رسیده است.
پیامدها فراتر از آمارهای تجاری است
کارشناسان تأکید میکنند این ارقام تنها ارزش تجارت مختلشده را نشان میدهد و همه آن به معنای زیان قطعی نیست، زیرا بخشی از کالاها ممکن است با تأخیر یا از مسیرهای جایگزین وارد یا صادر شوند.
با این حال، پیامدهای واقعی محاصره بسیار گستردهتر است. اختلال در واردات مواد اولیه و تجهیزات صنعتی میتواند تولید کارخانهها را کاهش دهد، هزینه حملونقل و بیمه را افزایش دهد، قیمت کالاهای اساسی را بالا ببرد، بازار ارز را تحت فشار قرار دهد و درآمدهای مالیاتی و گمرکی دولت را کاهش دهد؛ عواملی که همگی به افزایش تورم و تشدید رکود اقتصادی منجر میشوند.
فشار معیشتی بر جامعه
این هشدارها در شرایطی مطرح میشود که قیمت کالاهای اساسی، مسکن، ارز و طلا طی ماههای اخیر رکوردهای جدیدی ثبت کرده و بسیاری از خانوادههای ایرانی ناچار به حذف بخش مهمی از هزینههای ضروری خود شدهاند.
پیشتر محمد بطحائی، رئیس سازمان امور اجتماعی ایران، اعلام کرده بود حدود ۶۰ درصد شهروندان دیگر توان تحمل فشار اقتصادی بیشتر را ندارند؛ آماری که نشان میدهد بحران معیشتی به یکی از مهمترین چالشهای اجتماعی کشور تبدیل شده است.
اقتصاددانان هشدار میدهند اگر روند کاهش رشد اقتصادی، افت سرمایهگذاری، محدود شدن تجارت خارجی و افزایش نقدینگی ادامه پیدا کند، نرخ تورم میتواند وارد محدوده سهرقمی شود؛ اتفاقی که ارزش ریال را بیش از پیش کاهش خواهد داد و اقتصاد ایران را به آستانه ابرتورم نزدیکتر میکند.
روایت حکومت؛ «تابآوری» به جای راهکار
با وجود تشدید بحران اقتصادی، مقامهای جمهوری اسلامی همچنان بر ضرورت تحمل شرایط از سوی جامعه تأکید میکنند. غلامحسین محسنی اژهای، رئیس قوه قضائیه، اخیراً گفته است: «ایستادگی در برابر دشمن هزینه دارد و باید این هزینه را پذیرفت» و از مردم خواسته است «تابآوری» خود را افزایش دهند.
اما همزمانی هشدارهای اقتصاددانان، اعتراف مقامهای اقتصادی به کاهش سرمایهگذاری و افت درآمد سرانه، و همچنین خسارت روزانه صدها میلیون دلاری ناشی از اختلال در تجارت دریایی، تصویری از اقتصادی ارائه میدهد که با ترکیبی از تورم فزاینده، رکود، کاهش درآمدهای ارزی و بحران تجارت خارجی روبهرو است؛ وضعیتی که در صورت تداوم، میتواند اقتصاد ایران را وارد یکی از دشوارترین دورههای تاریخ معاصر خود کند.