آیا تحولات سیاسی آینده ایران میتواند از کوردستان آغاز شود؟ آیا جغرافیای کوهستانی، سازمانیافتگی احزاب سیاسی و ظرفیت اجتماعی کوردستان میتواند این منطقه را به نقطه آغاز تغییر موازنه قدرت در ایران تبدیل کند؟ شکریا برادوست، تحلیلگر مسائل سیاسی و امنیتی، با طرح سه عامل سازمانی، راهبردی ـ نظامی و اجتماعی، معتقد است کوردستان از ظرفیت تبدیلشدن به نخستین منطقه خارجشده از کنترل جمهوری اسلامی برخوردار است؛ تحولی که به باور او میتواند زمینهساز یک اثر دومینویی در سایر مناطق ایران شود.
در شرایطی که آینده جمهوری اسلامی و نقش نیروهای اپوزیسیون در تحولات احتمالی ایران به یکی از موضوعات مهم بحثهای سیاسی تبدیل شده، جایگاه کوردستان و احزاب سیاسی آن اهمیت ویژهای یافته است. سابقه مبارزات سیاسی و مسلحانه، برخورداری از تشکیلات سازمانیافته، موقعیت جغرافیایی و پیوندهای اجتماعی میان کوردهای داخل ایران و احزاب مستقر در اقلیم کوردستان عراق، از جمله عواملی هستند که میتوانند در سناریوهای احتمالی تغییر قدرت نقشآفرین باشند.
شکریا برادوست در تحلیل خود تأکید میکند که برای درک نقش کوردستان در آینده سیاسی ایران، باید سه بُعد اساسی را همزمان بررسی کرد؛ ابعادی که در کنار یکدیگر میتوانند ظرفیت این منطقه را برای آغاز تحولات گستردهتر توضیح دهند.
سازمانیافتگی سیاسی؛ نخستین مزیت کوردستان
از دیدگاه برادوست، نخستین عامل تعیینکننده، برخورداری از سازماندهی سیاسی و تشکیلاتی است. او معتقد است هیچ تغییر سیاسی بزرگی در داخل یک کشور بدون وجود نیروهای سازمانیافته امکانپذیر نیست و کوردها میتوانند در شکلگیری هسته اولیه چنین سازماندهیای نقش مهمی ایفا کنند.
این تحلیل بر یکی از ویژگیهای تاریخی جنبش سیاسی کوردستان تکیه دارد؛ وجود احزاب و جریانهایی که طی دهههای گذشته، با وجود سرکوب و محدودیتهای امنیتی، ساختار تشکیلاتی و ارتباطات سیاسی خود را حفظ کردهاند.
برخلاف بسیاری از جریانهای اپوزیسیون که عمدتاً در خارج از کشور فعالیت میکنند، شماری از احزاب کورد ایرانی علاوه بر حضور سازمانی در اقلیم کوردستان عراق، ارتباطاتی نیز با داخل ایران دارند. برادوست این پیوندها را یکی از عوامل مهم در توانایی بالقوه احزاب کورد برای تأثیرگذاری بر تحولات آینده میداند.
با این حال، برخورداری از ساختار تشکیلاتی بهتنهایی تضمینکننده موفقیت سیاسی نیست. میزان پایگاه اجتماعی، هماهنگی میان احزاب و توانایی ایجاد ائتلاف با سایر نیروهای مخالف جمهوری اسلامی نیز از عواملی هستند که میتوانند در تعیین نقش واقعی این جریانها مؤثر باشند.
کوهستانهای کوردستان؛ مزیت نظامی یا نقطه آسیبپذیری جمهوری اسلامی؟
دومین محور تحلیل برادوست به موقعیت راهبردی و نظامی کوردستان مربوط میشود؛ جغرافیایی که به باور او برای جمهوری اسلامی هم اهمیت دفاعی دارد و هم میتواند به یکی از نقاط آسیبپذیر حکومت تبدیل شود.
برادوست میگوید جمهوری اسلامی از مناطق کوهستانی کوردستان برای استقرار تأسیسات نظامی و موشکی استفاده میکند و این منطقه در راهبرد نظامی حکومت در ارتباط با کشورهای همسایه نیز اهمیت دارد.
او معتقد است همان کوهستانهایی که جمهوری اسلامی از آنها بهعنوان پوششی برای تأسیسات نظامی خود بهره میگیرد، میتوانند در شرایط تغییر موازنه قدرت، به مزیتی جغرافیایی برای نیروهای اپوزیسیون کورد تبدیل شوند.
به بیان دیگر، برادوست جغرافیای کوردستان را دارای کارکردی دوگانه میداند؛ منطقهای که در شرایط کنونی بخشی از محاسبات دفاعی جمهوری اسلامی است، اما در سناریوی گسترش درگیریها میتواند چالشهایی نیز برای کنترل نظامی حکومت ایجاد کند.
از «ژن، ژیان، ئازادی» تا امکان آغاز تحولی تازه
سومین و شاید مهمترین محور تحلیل برادوست، ظرفیت اجتماعی و سیاسی کوردستان برای آغاز جنبشهای فراگیر است.
او برای توضیح این موضوع به انقلاب «ژن، ژیان، ئازادی» اشاره میکند؛ جنبشی که در پی جانباختن ژینا امینی و اعتراضات آغازشده در کوردستان در سال ۲۰۲۲، به سرعت به شهرهای مختلف ایران گسترش یافت و به یکی از گستردهترین جنبشهای اعتراضی علیه جمهوری اسلامی تبدیل شد.
برادوست معتقد است این تجربه نشان داد که یک تحول اجتماعی و سیاسی در کوردستان میتواند از مرزهای جغرافیایی این منطقه فراتر برود و بر سراسر ایران تأثیر بگذارد.
از نگاه او، کوردستان نهتنها از ظرفیت سازمانی و جغرافیایی برخوردار است، بلکه تجربه تاریخی آن نشان میدهد که میتواند به نقطه آغاز یک حرکت سیاسی گستردهتر تبدیل شود.
کوردستان؛ نخستین منطقه خارج از کنترل جمهوری اسلامی؟
یکی از مهمترین بخشهای تحلیل شکرا برادوست، طرح سناریویی است که بر اساس آن کوردستان میتواند نخستین منطقه ایران باشد که از کنترل جمهوری اسلامی خارج میشود.
او معتقد است در صورت تحقق چنین وضعیتی، کوردستان میتواند به محلی برای گردهمایی، هماهنگی و همکاری نیروهای مختلف اپوزیسیون تبدیل شود.
در این سناریو، کوردستان صرفاً یک منطقه جغرافیایی نیست، بلکه میتواند نقش یک پایگاه سیاسی برای گسترش تغییرات به دیگر نقاط ایران را ایفا کند.
برادوست در عین حال تأکید میکند که تحقق چنین تحولی به معنای آن نیست که نیروهای کورد باید مسئولیت آزادسازی سراسر ایران را بر عهده بگیرند. به باور او، تغییر موازنه قدرت در یک منطقه میتواند موجب ایجاد تحولات مشابه در مناطق دیگر شود، بدون آنکه لزوماً یک نیروی نظامی واحد در تمام کشور پیشروی کند.
این دیدگاه بر فرض شکلگیری شرایطی استوار است که در آن حکومت مرکزی توانایی حفظ کنترل سیاسی و امنیتی خود را در برخی مناطق از دست بدهد؛ فرضی که تحقق آن هنوز قطعی نیست.
سناریوی دومینویی؛ آیا تغییر از کوردستان به سراسر ایران گسترش مییابد؟
برادوست برای توضیح چگونگی گسترش احتمالی تحولات از کوردستان به دیگر مناطق ایران، از مفهوم «اثر دومینویی» استفاده میکند.
بر اساس این سناریو، خارجشدن یک منطقه از کنترل حکومت مرکزی میتواند بر محاسبات سیاسی و امنیتی سایر مناطق تأثیر بگذارد و زمینه را برای گسترش اعتراضات، تغییر صفبندی نیروها و حتی ریزش در ساختارهای حکومتی فراهم کند.
او معتقد است تاریخ ایران نیز نمونههایی از گسترش تحولات سیاسی از یک منطقه به مناطق دیگر را در خود دارد.
با این حال، تجربه جنبشهای سیاسی نشان میدهد که اثر دومینویی یک نتیجه اجتنابناپذیر نیست. واکنش حکومت مرکزی، میزان انسجام اپوزیسیون، شرایط اجتماعی و موضع بازیگران منطقهای و بینالمللی میتوانند مسیر چنین تحولاتی را تغییر دهند.
از سوی دیگر، یکی از پرسشهای اساسی این است که آیا نیروهای مختلف اپوزیسیون ایران میتوانند بر سر چارچوبی مشترک برای دوران گذار، ساختار سیاسی آینده و حقوق ملتهای ساکن ایران به توافق برسند یا خیر.
این مسئله بهویژه برای کوردستان اهمیت دارد؛ منطقهای که مسئله حق تعیین سرنوشت، اداره سیاسی و جایگاه آن در ساختار آینده، از مطالبات تاریخی بخش مهمی از جنبش سیاسی کورد به شمار میرود.
