قیمت دلار در بازار آزاد ایران روز دوشنبه، دوم شهریور، با ثبت رکوردی تازه تا مرز ۲۰۴ هزار تومان بالا رفت. قیمت طلا نیز رکورد جدیدی ثبت کرد و هر سکه امامی به بیش از ۲۲۲ میلیون تومان رسید. این جهش در حالی رخ داد که یک روز پیش از آن، یکشنبه، نرخ دلار برای ساعتی به ۲۰۰ هزار تومان رسیده و سپس به ۱۹۹ هزار و ۷۰۰ تومان کاهش یافته بود.
روند افزایشی قیمت ارز و طلا از زمانی شدت گرفته که دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، اجرای سیاستهای تازهای برای فشار اقتصادی بر ایران را اعلام کرده است. ثبت این رکوردها همزمان شده است با روز آغاز رسمی برنامه فشار اقتصادی آمریکا بر ایران و نیز با اعلام امارات متحده عربی مبنی بر توقف هرگونه مبادله تجاری و مالی با ایران.
آغاز «روز دی اقتصادی» آمریکا
اسکات بِسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، یکشنبهشب به وقت واشینگتن اعلام کرد که از بامداد دوشنبه، دوم شهریور، یک عملیات اقتصادی سرنوشتساز علیه ایران آغاز میشود. او در بیانیهای در شبکه ایکس نوشت که آمریکا اکنون وارد «مرحله نهایی بازی» میشود و با اشاره به عملیات نظامی متفقین علیه آلمان نازی موسوم به «D-Day»، گفت با طلوع آفتاب یک «روز دی اقتصادی» آغاز میشود؛ به گفته او بزرگترین تهاجم مالی که تاکنون علیه یک دشمن به کار گرفته شده است.
بِسنت هدف واشینگتن را قطع تمام شریانها و راههای حیاتی اقتصادی توصیف کرد که به گفته او رژیم را «سرپا نگه میدارند»، تا در نهایت تهران کاملاً تنها بماند. او افزود که دونالد ترامپ توانمندیهای نظامی ایران را از بین برده، نزدیک به صد درصد کارخانههای نظامی آن را نابود کرده و برنامه هستهای آن را «دفن» کرده است. وزیر خزانهداری آمریکا مدعی شد ایران سالها با «اخاذی» از تضمینهای امنیتی دوام آورده، اما این دوره در زمان ریاستجمهوری ترامپ به پایان رسیده است.
بِسنت همچنین با انتشار مقالهای در روزنامه فایننشال تایمز به کشورهایی که روابط مالی و تجاری خود را با جمهوری اسلامی ادامه میدهند هشدار داد که باید میان همکاری با تهران و حفظ دسترسی به آمریکا و نظام مالی جهانی، یکی را انتخاب کنند. او قرار بود شامگاه دوشنبه به وقت ایران در نشستی رسانهای جزئیات این طرح را اعلام کند.
پیشتر نیز بِسنت در گفتوگو با شبکه سیانبیسی گفته بود که تحریمهای تازه آمریکا به «فروپاشی رژیم ایران» منجر خواهد شد و این طرح «بزرگترین انزوای اقتصادی هماهنگشده در تاریخ جهان» خواهد بود.
گسترش تحریمهای ثانویه
به گزارش خبرگزاری رویترز به نقل از یک منبع آگاه، انتظار میرود وزارت خزانهداری آمریکا دامنه تحریمهای ثانویه علیه نهادها و کشورهایی که روابط تجاری با ایران دارند را گسترش دهد. هدف از این اقدام، ارائه آخرین هشدار به کشورها برای قطع روابط تجاری با ایران و پایان دادن به جنگ ششماهه اخیر است که به اختلال در تردد کشتیها در تنگه هرمز و صادرات انرژی از خلیج فارس انجامیده است.
بر اساس این گزارش، طرح تازه آمریکا اقدام علیه کسانی را که معاملات تجاری دولت ایران را تسهیل میکنند آسانتر میکند، بهگونهای که برای برخی بخشهای ایران، حتی فعالیت در یک کشور ثالث نیز میتواند مشمول تحریمهای ثانویه شود. وزارت خزانهداری آمریکا در حال حاضر مجوزهایی برای معاملات در بخشهایی مانند دارو و تجهیزات پزشکی، مبادلات فرهنگی و هنری و معاملات کشاورزی صادر میکند. یک مقام ارشد دولتی آمریکا نیز به رویترز گفته است که انتظار میرود بِسنت هشدار دهد هرگونه شریان مالی باقیمانده، از جمله از طریق بانکها و کشورهای ثالث، باید مسدود شود؛ به گفته این مقام، وزارت خزانهداری «شبکه قاچاق نفت و دور زدن تحریمها» را ترسیم کرده و آن را به کشورهای همکار با ایران هشدار خواهد داد.
واکنشهای تند مقامهای ایران
مقامهای جمهوری اسلامی در واکنش به این تحولات، از برنامهریزی برای مقابله با سیاستهای آمریکا سخن گفتهاند. محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، هشدار داد که ایران مشارکت یا حمایت هر کشوری از «جنگ اقتصادی» آمریکا علیه مردم ایران را اقدامی جنگی تلقی خواهد کرد و چنین کشورهایی را هدف حمله قرار خواهد داد. او همچنین در واکنش به سخنان بِسنت نوشت که اگر جنگ اقتصادی ادامه پیدا کند، حتی یک قطره نفت نیز نه از طریق تنگه هرمز و نه از هیچ نقطهای در خلیج فارس صادر نخواهد شد.
کاظم غریبآبادی، معاون حقوقی و امور بینالملل وزارت خارجه ایران، نیز با لحنی کنایهآمیز خطاب به بِسنت گفت که روایت او با هم همخوانی ندارد: از یکسو مدعی نابودی توان نظامی و برنامه هستهای ایران است و از سوی دیگر برای همین موضوع به «بزرگترین تهاجم مالی تاریخ» و بسیج تمام نهادهای آمریکا نیاز پیدا کرده است. او از وزیر خزانهداری آمریکا پرسید که آیا این اقدام پیروزی است یا اعتراف به شکست آمریکا.
اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت خارجه ایران، در نشست خبری هفتگی خود دور تازه فشارهای اقتصادی آمریکا را «تروریسم اقتصادی» خواند و گفت واشینگتن پیشتر تلاش میکرد این رویکرد را با عناوین مختلف توجیه کند. او همچنین مدعی شد آمریکا از هر ابزاری برای مجازات ایرانیان استفاده میکند و درباره تغییر رویکرد سیاست خارجی ایران گفت که تهران از بازی محتاطانه شطرنج به سمت ریسکپذیری در بازی پوکر حرکت کرده و اکنون ترکیبی از این دو شیوه را دنبال میکند.
موضع بانک مرکزی و نگرانی از اعتراضها
در همین حال، عبدالناصر همتی، رئیس بانک مرکزی ایران، افزایش قیمت ارز را «موقت» و ناشی از هجمههای تبلیغاتی آمریکا توصیف کرد و مدعی شد که از بهمنماه ذخیره ارزی لازم برای تأمین کالاهای اساسی، دارو و صنعت تا پایان سال فراهم شده است. او گفت ادعاهای تازه آمریکا فشار یا محدودیت جدیدی ایجاد نمیکند که کشور را به فروپاشی برساند و افزود که تحریم بیشتری برای اعمال علیه ایران باقی نمانده است.
با این حال، گزارشها از بازار ایران در روزهای اخیر حاکی از افزایش چشمگیر قیمت کالاها، از جمله افزایش شدید قیمت برخی اقلام اساسی مانند دارو، است. این وضعیت نگرانی مقامهای جمهوری اسلامی از احتمال شکلگیری دور تازهای از اعتراضهای ضدحکومتی را افزایش داده است. احمدرضا رادان، فرمانده کل نیروی انتظامی، روز دوشنبه گفت که «دشمن» به دنبال ایجاد آشوب در کشور است و بهانههایی از جمله مسائل معیشتی، بنزین، اقتصاد و بیکاری برای این کار وجود دارد. او خواستار هوشیاری نیروهای انتظامی و تقویت آمادگی آنان برای مقابله با اعتراضهای احتمالی شد. پیش از او نیز برخی مقامهای سیاسی و نظامی دیگر نسبت به احتمال بروز اعتراضها هشدار داده بودند.
واکنش قالیباف و هشدار ترامپ درباره «فروپاشی کامل»
در تحولی دیگر، دونالد ترامپ مطلبی از شبکه دستراستی نیوزمکس را در شبکه اجتماعی خود، تروث سوشال، بازنشر کرد که به نقل از محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی، نوشته بود: «گرسنهایم؛ نمیتوانیم دوام بیاوریم». به نقل از این شبکه، یک مذاکرهکننده ارشد ایرانی نیز گفته بود که اگر مردم گرسنه باشند، صرف قدرت نظامی کشور را نجات نخواهد داد. این بازنشر واکنش قالیباف را برانگیخت و ترامپ ساعتی بعد بار دیگر درباره احتمال «فروپاشی کامل» ایران هشدار داد.